W STOLICY TYSIĄCA JEZIOR

Tekst i zdjęcia: Ewa Grelewska

Olsztyn należy do tych nielicznych, wyjątkowych miast w Polsce, które usiłuje, z różnym powodzeniem, egzystować w symbiozie z przyrodą. Miasto jest często nazywane stolicą krainy tysiąca jezior i nic dziwnego, bo w samych tylko granicach miasta jezior jest 11: Ukiel, Kortowskie, Trackie, Podkówka, Redykajny, Długie, Sukiel, Tyrsko, Skonda, Starodworskie, Czarne; a do tego 1800 ha lasów łączących się z ogromnymi kompleksami leśnymi, w których bytują unikalne w Europie, rzadkie zwierzęta, takie jak wilki, rysie, popielice, wydry; prawie wszystkie wymieniane w "Czerwonej Księdze" gatunków podlegające ochronie.

Tutejsze jeziora są naturalnymi siedliskami tysięcy ptaków, niektóre z nich, jak na przykład Łuknajno, jako rezerwat, mają znaczenie międzynarodowe. W mazurskich lasach spotkać można rzadkie rośliny i grzyby, gdzie indziej dawno wytrzebione, także wymieniane w "Czerwonej Księdze".
Poznanie różnorodności mazurskiej fauny i flory, z którą przybysz, a także niejeden mieszkaniec Olsztyna styka się tuż za miastem, nie jest łatwe. Zresztą dzika przyroda nie lubi tłumów ciekawskich, tysięcy stóp zadeptujących cenne i rzadkie zioła, soczyste trawy, nie lubi wrzawy i hałasów, i tylko nielicznym odsłania swoje tajemnice.
Marian Szymkiewicz, ornitolog z wykształcenia, który kieruje Muzeum Przyrody będącej oddziałem Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie powiada, że Muzeum dawno już przestało być tylko miejscem, które się odwiedza i ogląda w nim eksponaty, ale pełni ważną rolę jako placówka oświatowa, a także prowadząca prace naukowe. Dzisiaj jest to możliwe - od kilku lat znajduje się w nowej siedzibie; w XIX-wiecznym eklektycznym pałacyku przy ul. Metalowej, w olsztyńskiej dzielnicy Nagórki.

Pałac, a właściwie dwór pochodzi z przełomu XIX i XX wieku, został wzniesiony w stylu eklektycznym z elementami secesji. Był siedzibą właścicieli niewielkiego majątku ziemskiego. Majątek powstał w granicach miasta na gruntach sprzedanych prywatnemu nabywcy; w końcu XIX wieku należał do rodziny Rhode, później przeszedł w ręce Maxa Lion, przedsiębiorcy żydowskiego pochodzenia, właściciela parowych cegielni w Nagórkach i Ostrzeszewie.
Małgorzata Jackiewicz-Garniec i Mirosław Garniec w doskonałym opracowaniu "Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich" podają, że w latach 1928-1938 miasto dzierżawiło dwór miejscowej szkole rolniczej. Po wojnie w dworze mieszkało kilka rodzin, a pomieszczenia były podzielone na mieszkania. Pomysł przeznaczenia dworku na siedzibę Muzeum przyrodniczego narodził się u progu lat 80., ale zabrakło środków na jego realizację, dopiero 1 stycznia 2000 r. Dział Przyrody Muzeum Warmii i Mazur, który funkcjonował od 1956 roku przeniósł się z Zamku Olsztyńskiego właśnie tutaj. Remont i adaptacja zabytkowego pałacyku stały się możliwe dopiero w 1999 roku, kiedy to województwo przystąpiło do współpracy ze szwedzką prowincją Halland. W Szwecji powstał projekt renowacji zabytków przy pomocy ludzi pozostających bez pracy; to właśnie w ramach "hallandzkiego" modelu konserwacji zabytków w 1999 roku została wyremontowana olsztyńska siedziba Muzeum Przyrody.
Dzisiaj w pałacyku ulokowano zbiory udostępnione zwiedzającym, w wozowni znajduje się pracownia konserwatorska, sala dydaktyczna oraz biura. W planie jest zagospodarowanie parku otaczającego Muzeum, mają tu również być eksponowane okazy miejscowej roślinności.
W budynku na dwóch kondygnacjach znajduje się kilka sal wystawienniczych, w których zgromadzono zwierzęta charakterystyczne dla regionu. Ważne, że żadne z tych zwierząt nie straciło życia, by znaleźć się właśnie tutaj; wszystkie padły na skutek chorób, zostały znalezione w zastawionych sidłach, zginęły w tragicznych wypadkach lub zginęły wpadając na linie wysokiego napięcia.

Poza stałymi ekspozycjami Muzeum stara się przeznaczyć część swojej powierzchni na wystawy okolicznościowe. Pierwsza wystawa, zorganizowana przy okazji inauguracji działalności to "Fauna Warmii i Mazur na przestrzeni dziejów"; przedstawiała ona świat zwierząt polski północno-wschodniej od ostatniego zlodowacenia po czasy współczesne.
Dzisiaj możemy obejrzeć wystawę "Oczami myśliwych", została ona zorganizowana z okazji 80-lecia PZŁ, a wrażenie wywierają na niej imponujące poroża jeleniowatych i inne myśliwskie trofea.

Stała ekspozycja to zwierzęta Warmii i Mazur. Owady - ta najliczniejsza zwierzęca gromada na kuli ziemskiej, stanowiąca 75 proc. wszystkich zwierzęcych gatunków, w Polsce ma 28 tys. swoich przedstawicieli, z czego duża część zamieszkuje Warmię i Mazury. W wodach regionu stwierdzono 45 gatunków ryb; część z nich eksponowanych jest również w Muzeum. Mamy tu na przykład spreparowanego ponad 40 kg suma.
Symbolem mazurskich jezior jest kormoran, a całego krajobrazu bocian biały; obydwa te ptaki znajdują się w Muzeum.
Część wystawy poświęcona jest gatunkom zagrożonym, będącym pod całkowitą ochroną; przedstawicielem tej grupy jest pokazany na wystawie orzeł bielik, największy drapieżny ptak żyjący w Polsce. Spośród 500 par na terenie naszego kraju aż 150 gniazduje w tutejszym regionie. Mamy też okazy cietrzewia i wielu innych ptaków; jedyna kaczka zasiedlająca dziuple, czyli gągoł pokazany jest w swoim naturalnym środowisku, tj., w dziupli właśnie.
Poza działalnością wystawienniczą Muzeum organizuje lekcje muzealne dla dzieci i młodzieży. Muzeum posiada zbiór filmów i slajdów przyrodniczych oraz niemały przyrodniczy księgozbiór dotyczący fauny.
Oprócz lekcji przyrody organizowane są szkolenia dla nauczycieli przyrody, wykłady promujące przyrodę.
W minionym roku Muzeum odwiedziło ponad 19 tys. zainteresowanych i odbyło się 326 lekcji muzealnych.
Olsztyńskie Muzeum Przyrody w sezonie, czyli od 1 czerwca do 30 września otwarte jest w godz. 9.00 do 17.00 (oprócz poniedziałku), a poza sezonem w godz. 10.00
do 16.00.
Biuro Muzeum czynne jest od 8.00
do 15.00; można w nim zarezerwować przewodnika, a także zamówić lekcje muzealne, kontakt telefoniczny: (089) -533 47 80.