Klimat Tatr,
a groźne zjawiska pogodowe
IWONA ERENC

Specyficzną cechą klimatu górskiego jest obniżanie się ciśnienia powietrza w miarę wzrostu wysokości
(8 mm Hg na 100 m wzniesienia), a także temperatury powietrza (średnio o 60C na 100 m wysokości). Roczna suma opadów wynosi około 650 mm, z czego ponad połowa to opady śniegu. Niedobór tlenu jest charakterystyczny i stanowi podstawę klasyfikacji klimatofizjologicznej. Podział ten obejmuje: klimat podgórski (300-500 m n.p.m.), górski (500-750 m n.p.m.) oraz wysokogórski (powyżej 750 m n.p.m.).
Im wyżej wzniesione są tereny górskie, tym powietrze jest chłodniejsze i suchsze, a także mniej zanieczyszczone. Specyficzną cechą klimatu górskiego jest duże natężenie promieniowania słonecznego, które przenika podczas słonecznej pogody i wzrasta wraz z wysokością (2-4 proc. na 100 m wzniesienia). Wzrasta również na skutek promieniowania odbitego od śniegu (albedo śniegu dochodzi nawet do 90 proc).
W górach możemy spotkać się z gwałtownym i niespodziewanym załamaniem się pogody, któremu nawet latem może towarzyszyć nieoczekiwana burza frontowa z opadami gradu lub śniegu, (nawet w lipcu i sierpniu!), huraganowymi wiatrami i częstymi wyładowaniami, może też zaskoczyć nas mgła. Jakie są przyczyny występowania tych zjawisk ?

Wiatr huraganowy (halny)
Wiatry występujące w górach wieją z prędkością od 1 m/s (wiatr słaby), 11-13 m/s (wiatr silny), 21-30 m/s (wichura), do ponad 30 m/s (huragan). Wiatr halny powstaje na skutek przemieszczania się mas powietrza poprzez grzbiety górskie. Przy układzie barycznym, kiedy ośrodek wyżowy zalega na południowym wschodzie, a niżowy na północnym zachodzie, ciepłe i wilgotne powietrze przemieszcza się z południa na północ i natrafia na ścianę Tatr. Pokonuje ją i unosi się w górę gwałtownie ochładzając się. Gdy zostanie przekroczony punkt rosy, wilgoć zawarta w powietrzu oddawana jest w postaci padającego deszczu po słowackiej stronie. Następnie powietrze to ogrzewa się o 10 na 100 m po przejściu przez grań i towarzyszy temu zjawisku rozprężanie i gwałtowny wzrost prędkości. Prędkość wiatru halnego może dochodzić do 40 m/s, czyli 150 km/h. Wiatr ten ma bardzo niszczącą siłę, łamie drzewa, zrywa dachy z domów; jest ciepły i suchy przez co może wytopić około 30 cm pokrywy śnieżnej. Obniża również sprawność psychofizyczną u człowieka, utrudnia oddychanie i chodzenie. Wiatr wiejący z zachodu od Doliny Czarnego Dunajca nazywany jest wiatrem Orawskim. Obserwuje się wówczas wyraźne przesuwanie się chmur, głównie burzowych.

Burza
Burza jest zespołem zjawisk związanych z silnie rozbudowanymi chmurami kłębiasto -deszczowymi (Cumulonimbusami) i elektrycznymi wyładowaniami oraz krótkotrwałym i obfitym opadem z porywistym wiatrem. W górach występują burze konwekcyjne (głównie w lecie; powstają na skutek wzrostu zamglenia, wilgotności i temperatury powietrza oraz spadku ciśnienia; wewnątrz chmury występują prądy konwekcyjne, które unoszą duże krople wody do góry, krople te mogą zamarzać i opadać w postaci gradu), adwekcyjne (w ciągu całego roku; tworzą się na skutek napływu chłodnego powietrza nad rozgrzany teren).

Mgły, zamiecie i zawieje śnieżne
Mgły, zamiecie i zawieje śnieżne są zjawiskami utrudniającymi poruszanie się po szlakach górskich, utrudniają przy tym orientację i mogą być przyczyną powstawania lawin. Tak zwany puch przewiany ma dużą lotność, przez co łatwo unosi się i osadza na graniach oraz stokach zawietrznych tworząc nawisy śnieżne. Dodatkowo opady śniegu powodują powstawanie i przyrost pokrywy śnieżnej, co może spowodować jej pękanie, z uwagi na przyrost nowej warstwy świeżego śniegu. Wiatr wiejący przy niskich temperaturach przyczynia się przy tym do oblodzeń, które często są przykrywane przez nawiewany śnieg.

Lawiny śnieżne
Lawiny śnieżne to masy śniegu lub lodu, które gwałtownie i szybko przemieszczają się po zboczach górskich. Ich powstawanie zależy od warunków terenowych (położenia geograficznego obszaru górskiego, układu orograficznego - ukierunkowania grani i dolin do kierunku wiatrów; ukształtowania terenu; nachylenia i ekspozycji stoków; rodzaju i charakteru podłoża oraz jego pokrycia roślinnością), śniegowych (właściwości fizycznych i mechanicznych śniegu) i atmosferycznych (opadu i pokrywy śnieżnej; temperatury, wiatru, promieniowania).
Lawiny mogą spadać ze stoków o nachyleniu od 20 do 500, po stromych i gładkich, często zalodzonych, pyłowych i trawiastych stokach, a także po korytarzach śnieżnych. Najczęściej schodzą pomiędzy godziną 11 a 15, z uwagi na nasłonecznienie w okresie od listopada do czerwca. Początek lawiny sięga od 1700 do 2000 m n.p.m., tylko pod Kościelcem niżej: wysokość czoła od 2 do 4 m, kubatura od 200 do 1000 m3. Lawina schodzi wtedy, gdy siły występujące w pokrywie śnieżnej nie są w stanie jej utrzymać na zboczu. Często słyszy się, iż na skutek przejazdu narciarza czy przejścia turysty, zostaje naruszona równowaga pomiędzy siłami utrzymującymi pokrywę śnieżną, a siłami rozrywającymi.
W Polsce obowiązuje pięciostopniowa skala zagrożeń lawinowych: I stopień - małe zagrożenie (pokrywa śnieżna jest stabilna; przez dłuższy czas brak jest opadów śniegu), II stopień - umiarkowane zagrożenie lawinowe (pokrywa śnieżna jest mało stabilna; ma miejsce gdy w ciągu ostatnich 3 dni przyrost pokrywy śnieżnej wynosi 20 cm), III stopień - znaczne zagrożenie lawinowe (pokrywa śnieżna jest słabo związana; występuje gdy w ciągu ostatnich 3 dni przyrost pokrywy śnieżnej wynosi 40 cm), IV stopień - duże zagrożenie lawinowe (pokrywa śnieżna jest słabo związana; ma miejsce gdy w ciągu ostatnich 3 dni pokrywa śnieżna ma grubość od 40 do 70 cm), V stopień - bardzo duże zagrożenie lawinowe (nawet przy małym nachyleniu stoków może nastąpić samoistne zejście lawiny; występuje, gdy wzrost pokrywy śnieżnej w ciągu ostatnich 3 dni wynosi od 70 do 100 cm).
W rejonie Morskiego Oka, Doliny Roztoki, Hali Kondratowej, Kalatówek i Doliny Chochołowskiej obserwuje się największe zagrożenie lawinowe. Lawiny zsuwają się ze wszystkich stoków, największe z nich dochodzą do jezior, załamując lód. Zagrożone są także schroniska. Często nierozważne postępowanie przez turystów jest przyczyną naruszenia struktury pokrywy śnieżnej, która może się obsuwać. W przypadku intensywnych opadów śniegu, świeża jego warstwa często przykrywa miejsca oblodzone, w tym korytarze skalne. Turyści wybierający się w takich warunkach na szlaki górskie często nie zdają sobie sprawy z konsekwencji wypadków - nie tylko lawin, ale i z ześlizgnięcia się z masywu skalnego.
Tatry to nie tylko malowniczy pejzaż o każdej porze roku, ale często "mur" zmieniający warunki pogodowe. Klimat górski niesie za sobą szereg groźnych zjawisk meteorologicznych, które w konsekwencji mogą prowadzić do wielu tragedii.

 (Fot. arch. PP)