Magurski Park Narodowy
Dr Marzena Stempień-Sałek,
ING PAN

Magurski Park Narodowy leży w południowo-wschodniej Polsce, na pograniczu województwa podkarpackiego i małopolskiego, w centralnej części Beskidu Niskiego. Jego południowy fragment graniczy ze Słowacją. Park utworzony został w 1994 r. na powierzchni 19 439 ha, by chronić najniższą i najbardziej dziką część naszych Karpat.

Beskid Niski w sensie geograficznym należy do Karpat Zachodnich; stanowi najbardziej na wschód wysunięte ich pasmo - jest łącznikiem pomiędzy Karpatami Zachodnimi i Wschodnimi. Jednocześnie jest najniższym pasmem naszych Karpat. Porastają go dzikie, przeważnie liściaste lasy. Najładniejsze fragmenty tych lasów objęto ochroną Magurskiego Parku Narodowego. Zajmują one 93 proc. powierzchni Parku. Łączna długość szlaków turystycznych wynosi w Parku 75 km. Siedziba dyrekcji Parku znajduje się w Nowym Żmigrodzie
 

Budowa geologiczna i rzeźba terenu
Obszar Parku, podobnie jak całego Beskidu Niskiego, ma urozmaiconą rzeźbą terenu z pasmami wzgórz, głębokimi wąwozami, przełęczami i obniżeniami terenu, typowymi dla fliszu karpackiego Beskidów. Podstawową cechą fliszu jest występowanie serii naprzemianległych warstw skalnych zbudowanych głównie z różnorodnych piaskowców oraz z mułowców i iłowców. Pomiędzy kolejnymi seriami skalnymi występują ostre, dobrze widoczne dolne granice wyróżniające się zmianą uziarnienia skały. I tak np. ponad bardzo drobnoziarnistym piaskowcem o jednakowych ziarnach kwarcu lub ponad łupkami, nagle pojawia się ławica gruboziarnistego piaskowca, o dużych ziarnach różnej średnicy. Skały te zostały w trzeciorzędzie nasunięte z południowego wschodu i w większości tworzą tzw. płaszczowinę magurską. W kolejnej epoce, w czwartorzędzie, obszar Beskidu Niskiego znalazł się poza zasięgiem lodowca ze Skandynawii. Działała tu jednak wzmożona erozja, szczególnie w miejscach, gdzie występowały mniej odporne, bardziej podatne na kruszenie i wypłukiwanie przez wody opadowe warstwy skał łupkowych. W miejscu ich występowania stopniowo tworzyły się obniżenia, przełęcze lub doliny potoków i rzek, które nadały obecną rzeźbę terenu.
Góry są tu na ogół niskie o łagodnie opadających zboczach (600 - 850 m n.p.m.). Charakteryzują się długimi grzbietami o spłaszczonych wierzchowinach i kopulastych szczytach. Tylko nieliczne grzbiety są bardziej strome i wyniosłe. Najwyższym wzniesieniem Parku, stanowiącym jednocześnie jego oś, jest pasmo Magury Wątkowskiej. Sięga ono wysokości 847 m n.p.m. i liczy około 20 km długości. W skład tego ciekawego, rozgałęziającego się pasma, prócz najwyższego masywu Magury Wątkowskiej, wchodzą nieco niższe: Ferdel, Kornuty, Magura, Świeżowa i Kolanin. Północne zbocza pasma stromo opadają blisko 500 m w dół, w obniżenie dołów Jasielsko-Sanockich. Prócz zboczy pasma Magury Wątkowskiej, odsłonięcia piaskowców magurskich występują także nieco dalej na północny-wschód, jako malownicze grupy skalne Diablego Kamienia i Kosmy koło Folusza oraz w rejonie góry Zamkowej koło Murkowej. Część południowa Parku, oddzielona od bardziej górzystej, północnej dolinami rzek Wisłoka i Wilsznia, jest niższa. Grzbiety górskie nie przekraczają tu 750 m n.p.m. Najniższy punkt na terenie Parku leży na wysokości 329 m n.p.m., najwyższy na 847 m n.p.m.

Sieć wodna
Południowa granica Parku, pokrywająca się z granicą państwową ze Słowacją, stanowi jednocześnie europejski dział wodny pomiędzy zlewniami Bałtyku i Morza Czarnego. Największą rzeką Parku jest Wisłoka, prawobrzeżny dopływ Wisły. Bierze ona swój początek w otulinie Parku, na zboczach Dębiego Wierchu. Początkowo płynie wąską, głęboką doliną w kierunku północnym. Następnie, wraz z przyjęciem wód potoku Zawoja, zmienia gwałtownie swój kierunek na wschodni. Kolejna zmiana biegu doliny na północny następuje przy ujściu dużego potoku Ryjak. Taka zmiana kierunku przepływu rzeki na wschodni, północny, by wreszcie osiągnąć północno-zachodni ma miejsce jeszcze kilkakrotnie.
Na obszarze Parku dość liczne są obszary źródliskowe, młaki (podmokłe, bagienne fragmenty łąki) i okresowe cieki. Związane są z występującymi w podłożu nieprzepuszczalnymi warstwami łupków. Najliczniej występują na północnych stokach, tam, gdzie dłużej zalega pokrywa śniegowa. Osobliwością Parku są tzw. kotły źródliskowe - malownicze zagłębienia, w których biorą początek górskie potoki. Największy i najbardziej znany jest kocioł Kłopotnicy położony w paśmie Magury Wątkowskiej.

Klimat
Podobnie jak w całym Beskidzie Niskim, na terenie Parku panuje łagodny klimat górski. Średnia temperatura roczna wynosi około 5,5oC. Pokrywa śnieżna zalega średnio 80 -100 dni, choć często zdarzają się zimy, podczas których śnieg osiąga grubość ponad 1,5 m i nie topnieje przez 150 dni. Średnie roczne sumy opadów wahają się w przedziale 800 - 900 mm. Największe opady notowane są w miesiącach letnich, głównie w lipcu.
W okresie jesienno-zimowym wieją tu silne, charakterystyczne dla Beskidu Niskiego wiatry zwane dukielskimi lub rymanowskimi.

Szata roślinna
Zróżnicowanie wysokości i rzeźby terenu odzwierciedla się w różnorodności szaty roślinnej, która tworzy odmienne skupiska w niższych partiach gór, w dolinach, na zboczach i na szczytach. Ze względu na niewielką wysokość gór, na terenie Parku wyróżnić można tylko dwa najniższe piętra roślinne: piętro pogórza i regla dolnego.
W piętrze pogórza, które sięga do 530 m n.p.m., rosną naturalne lasy grądowe, które zachowały się w niższych partiach dolin nad rzekami i potokami, olszynka karpacka, bagienna i łęgi oraz sztuczne drzewostany z przeważającym udziałem sosny. Prócz lasów, w piętrze tym występują zbiorowiska łąk i pastwisk oraz torfowiska niskie. Ten typ torfowisk należy do żyznych. Najczęściej porośnięte są turzycami, a powstający w nich torf jest silnie zanieczyszczony iłem.
Powyżej 530 m n.p.m., aż do szczytów rozciąga się piętro regla dolnego. Zwarty, większy kompleks roślinności tego piętra porasta tylko masyw Magury Wątkowskiej; na pozostałym obszarze występuje jako izolowane wyspy. W reglu dolnym dominuje buczyna karpacka oraz bory jodłowe i jodłowo-świerkowe. Tutaj też miejscami wprowadzono sztuczne drzewostany z przeważającym udziałem sosny.
W szczytowej partii Magury Wątkowskiej, w rezerwacie Kornuty znajduje się reliktowe stanowisko kosodrzewiny. Na skałach w pobliżu wierzchołka Kamienia występuje jaworzyna karpacka.
Doliny i zbocza gór porasta bogata flora (767 roślin naczyniowych) z blisko 50 gatunkami roślin chronionych. Należą do nich m.in. cis, wawrzynek wilczełyko, kosodrzewina, zimowit, bluszcz, rosiczka okrągłolistna, liczne storczyki i widłaki. Flora Parku ma charakter przejściowy między Karpatami Wschodnimi i Zachodnimi: znaleziono tu 7 gatunków typowo wschodnich i 8 typowo zachodnich.

Fauna
Magurski Park Narodowy jest ostoją zwierzyny typowej dla piętra pogórza i piętra regla dolnego. Zamieszkująca tu fauna ma charakter, podobnie jak flora, przejściowy między Karpatami Zachodnimi i Wschodnimi. W przeciwieństwie jednak do flory, cechy wschodniokarpackie są silniej zaznaczone.
Z większych ssaków żyją tu nieliczne niedźwiedzie, łosie (10 - 15 sztuk), jelenie, sarny, wilki i dziki, z mniejszych, między innymi lisy, bobry, piżmaki, zające, wiewiórki, borsuki, wydry i kuny. Na szczególną uwagę zasługują rysie i żbiki - są gatunkami najbardziej zagrożonymi. W Parku bytują dwie rysie rodziny z młodymi. Razem około 10 osobników. Nieliczne są także bobry (około 6 rodzin, 30 - 60 osobników), które zostały przewiezione tu z innych, odległych terenów, i zadomowiły się w Beskidzie Niskim na dobre. Pojawiły się także budzące postrach wilki; tworzą 2 - 3 watahy liczące razem z młodymi około 20 osobników. W ostatnich latach spotyka się w Parku, podobnie jak i na innych obszarach Polski jenoty i piżmaki. Wymknęły się kiedyś z ferm, na których były hodowane, znalazły poza nimi dobre warunki nie tylko do przetrwania, ale i do rozwoju. Ich liczebność (szczególnie piżmaków) wzrasta, co może stanowić zagrożenie dla wielu gatunków miejscowych dzikich zwierząt
Z małych ssaków dość licznie reprezentowane są owadożerne (np. ryjówki) i gryzonie (np. nornice) oraz żyjące w kilku jaskiniach nietoperze. Naliczono tu aż 10 na 21 występujących w Polsce gatunków.
Licznie reprezentowane są także ptaki. Do najciekawszych należą drapieżniki takie jak orlik krzykliwy i myszołów. Pierwszy z nich, zaliczany do gatunków ginących w Polsce ma w Parku około 46 gniazd, czyli blisko setkę osobników dorosłych. W przeliczeniu na powierzchnię daje to zagęszczenie 23 pary na 100 km2, co jest jednym z najwyższych wyników w Polsce. Występują tu także sowy - np. puszczyk uralski (w największym w Polsce zagęszczeniu około 60 par na 100 km2), puszczyk zwyczajny i sowa uszata.
W czystych i wartkich potokach stwierdzono występowanie 12 gatunków ryb. Przeważa wśród nich strzebla potokowa, kleń, pstrąg i brzanka.
Wśród owadów interesujące są okazy nadobnicy alpejskiej - ginącego w Polsce gatunku chrząszcza.
 

Fot. arch. PP